ایران شرقی 23 تير 1398 ساعت 9:27 http://easterniran.com/fa/doc/note/2016/ -------------------------------------------------- عنوان : مروری بر چیستی اهداف و استراتژی اتحادیه اروپا در آسیای مرکزی -------------------------------------------------- متن : ایران شرقی *امید رحیمی: فدریکا موگرینی، نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور خارجی و سیاست امنیتی، هفته گذشته سفری به بیشکک و عشق آباد داشت. در قرقیزستان موگرینی دیدارهایی با چنگیز آیداربیک اف و سورانبای جین بیک اف، وزیر امور خارجه و رئیس جمهور این کشور صورت داد. تداوم حمایت های مالی اتحادیه اروپا از این جمهوری آسیای مرکزی در قالب برنامه های این اتحادیه، اصلی ترین محور دیدارهای موگرینی بود. یک توافقنامه 35 میلیون یورویی با تامین مالی اتحادیه اروپا در حوزه آموزش، از جمله مواردی بود که در این دیدارها به امضا رسید. پس از آن موگرینی به عشق آباد رفت تا پازل دیپلماتیک اتحادیه اروپا در آسیای مرکزی را تکمیل کند. تا پیش از این اتحادیه اروپا در هر 4 کشور آسیای مرکزی به جز ترکمنستان، دفاتر نمایندگی فعال داشت. با این حال در ترکمنستان تاکنون صرفا یک دفتر همکاری محدود وجود داشت. با امضاف توافق نامه جدید، اتحادیه اروپا در عشق آباد یک نمایندگی رسمی با حضور سفیری دائمی تاسیس می کند. پس از برگزاری دیدارهایی در عشق آباد با وزیر امور خارجه و رئیس پارلمان ترکمنستان، وی مجددا عازم بیشکک شد. شرکت در مجمع مشترک آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا که با حضور فعالان جامعه مدنی کشورهای آسیای مرکزی در بیشکک گرد هم آمده بودند، دیگر برنامه موگرینی در سفر به بیشکک بود. مدیریت این مجمع با پیتر بوریان، نماینده ویژه اتحادیه اروپا در آسیای مرکزی بود. با این حال، مهم ترین برنامه دیدارهای موگرینی را می توان پانزدهمین دیدار وزرای خارجه کشورهای آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا در نظر گرفت. پیش از این نیز در بروکسل چهاردهمین دور این نشست ها برگزار شده بود. در مجموع این دیدارها، اجرایی سازی استراتژی جدید اتحادیه اروپا در قبال آسیای مرکزی که نسخه ارتقاء یافته و به روز شده استراتژی سال 2007 است، اصلی ترین محور عنوان شده است. با این حال، در این سند گزاره های مبهم و صرفا اعلانی بسیار مطرح شده و ورود این گزاره ها به عرصه اعمال خود متضمن تغییرات رفتاری و ملاحظات سیاسی است. ذیلا با عنایت به استراتژی جدید اتحادیه اروپا در آسیای مرکزی، مهم ترین محورهای تحلیلی مد نظر در سفر اخیر موگرینی به آسیای مرکزی به اختصار مورد بررسی قرار می گیرد: 1. تقسیم کار اروپایی: چند هفته پیش دونالد توسک، رئیس شورای اروپا نیز به آسیای مرکزی سفر کرده بود. در حالی که سفر او به کشورهای ازبکستان، قزاقستان و تاجیکستان و دیدار با مقامات ارشد این کشورها بود، سفر موگرینی به دو کشور دیگر آسیای مرکزی، یعنی قرقیزستان و ترکمنستان صورت گرفت. اگرچه همچنان ابعاد چنین تقسیم بندی مشخص نیست، اما می توان رویکرد جامع اتحادیه اروپا به هر 5 جمهوری آسیای مرکزی را در این دیدارها شاهد بود. از سوی دیگر نیز دیدارهای توسک عمدتا با روسای جمهور و با هدف اعتمادسازی سیاسی صورت گرفت، در حالی که دیدارهای موگرینی، با مقامات سطح پایین تر و حول مسائل اجرایی انجام شد. 2. اهرمِ منعطف اصلاحات: یکی از رویکردهای همیشگی اتحادیه اروپا، ارائه کمک های مالی و اقتصادی ایجابی در ازای اعمال اصلاحات مطلوب در جمهوری های آسیای مرکزی بوده. این فرایندها نیز عمدتا در یک فضای متصلب فکری و محتوایی، با پشتوانه پروپاگاندایی گسترده و یک سونگری محض انجام می گرفت. به نظر می رسد تجربه انقلاب های رنگی و تشدید تنش های اجتماعی و سیاسی در برخی جمهوری های اوراسیایی که منجر به بی ثباتی گردید، دیدگاه اتحادیه اروپا را تغییر داده است. در این راستا، فدریکا موگرینی با بیانی بسیار منعطف تر و اشاره ای واقع گرایانه به اصلاحات در آسیای مرکزی، تصریح می کند که گاهی اوقات، اصلاحات یک فرایند دردناک است و اتحادیه اروپا قصد پنهان کردن آن را ندارد. اما نشانه های امیدواری وجود دارد. در یک عقب نشینی دیگر، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا تصریح می کند که ما در نمونه های موردی در صورت نیاز از برخی موارد و نمایندگان رسانه ها حمایت می کنیم. تاکید بر رو بازی کردن و شفافیت و عدم پنهان کاری اتحادیه اروپا رویکردی است که نشان گر کاهش سطح اهمیت این اهرم در سیاست خارجی اتحادیه اروپا و ارتقاء نقش دولت های حاضر منطقه می باشد. 3. اولویت منطقه نگری بر تک نگری: یکی از موضوعاتی که در سفر اخیر موگرینی به آسیای مرکزی با جدیت مورد تاکید قرار گرفت، نوع نگاه اتحادیه اروپا به آسیای مرکزی بود. در موقعیت های مختلفی، موگرینی تاکید می کند که اروپا به آسیای مرکزی به عنوان یک کل واحد، و در واقع یک منطقه می نگرد، نه 5 جمهوری مجزا. این رویکرد به وضوح بیانگر نگاه جاه طلبانه منطقه ای به آسیای مرکزی با رویکرد حفظ درب های باز روابط با کشورهای بسته تر همچون ترکمنستان و تاجیکستان، محدود کردن کشورهایی همچون قزاقستان و ازبکستان برای استفاده بیش از حد از امتیازات اتحادیه اروپا، و در نهایت تبدیل فضای رقابت میان جمهوری ها در روابط با اروپا به نگاه همکاری جویانه، دقیقا بر خلاف روابط کشورهای منطقه با چین، روسیه و ایالات متحده است. 4. از آرمان گرایی به اهرم انگاری در حقوق بشر: در استراتژی سال 2007 اتحادیه اروپا تلاش شده بود تا یک رویکرد واقع گرایانه مبتنی بر منابع انرژی و ژئوپلیتیک منطقه، در عین تاکید بر حقوق بشر از سوی اتحادیه اروپا صورت بگیرد. با این حال در عمل شاهد آن بودیم که در بازه هایی، نگاهِ آرمانی و سلبی به حقوق بشر منجر به بروز تنش هایی در روابط اتحادیه اروپا با جمهوری های آسیای مرکزی شد. با این حال در سند جدید شاهد تاکید بیشتر بر مقوله حقوق بشر، در عین استفاده کنترل شده به عنوان یک اهرم از این مقوله هستیم. درحقیقت، یک شیفت اساسی در سیاست اعلانی و اعمالی اتحادیه اروپا پیرامون حقوق بشر در استراتژی جدید رخ داده است. به بیان دیگر، به رغم تاکید بیشتر بر حقوق بشر در استراتژی جدید، در عمل شاهد استفاده کنترل شده از این اهرم در قبال جمهوری ها هستیم. مساله ای که در سفر اخیر دونالد توسک و نیز دیدارهای اخیر موگرینی موجب اعتراض برخی فعالین حقوق بشری غربی نیز گردید. در همین راستا، راشل دنبر، یکی از فعالان آمریکایی حقوق بشر به طعنه از موگرینی خواسته است که به مقامات ترکمنستان بگوید دفتر جدید اتحادیه اروپا در عشق آباد هیچ تلاشی برای فشاری واقعی برای تغییرات حقوق بشری در این کشور صورت نمی دهد. 5. هم پیوندی آسیای مرکزی با افغانستان: یکی از عوامل اصلی توجه اتحادیه اروپا به آسیای مرکزی، مقوله افغانستان و پیوندِ ژئوپلیتیک منطقه با این کشور است. بنا بر آمارهای منتشر شده در برخی پایگاه های اروپایی، هزینه صورت گرفته توسط اتحادیه اروپا در افغانستان طی سال های 2014 تا 2020 معادل 1.4 برابر هزینه صرف شده در آسیای مرکزی بوده است. در حقیقت، اروپا مسیر برقراری ثبات در افغانستان و کنترل یکی از جریان های اصلی مهاجرت را در آسیای مرکزی می بیند و از این رو، شاید اغراق نباشد اگر بگوییم، آسیای مرکزی را برای افغانستان نیز می خواهد. 6. تعمیمِ الگوی مطلوب ازبکستان در انتقال قدرت: منظور دقیقِ موگرینی در اظهار نشانه های امیدواری در آسیای مرکزی، صرفا ازبکستان بود. در همین راستا، اتحادیه اروپا در تلاش است با ارائه یک الگوی موفق شیفت پارادایمی حکومتی در ازبکستان، فضای انتقال قدرت سنتی که تا کنون در دست روس ها بود را به چالش بکشد. انتقالِ مسالمت آمیز قدرت در قرقیزستان و سپس قزاقستان، به نوعی اروپایی ها را که پیش از این به انتقال قدرت با استفاده از انقلاب های رنگی شناخته می شدند را به چالش کشید. با این حال، نسخه نوین ارمنستان و ورژن محافظه کارانه ازبکستان، تنها دستاویز اتحادیه اروپا برای آینده جمهوری های آسیای مرکزی است. 7. عدم تزاحم با بازیگران بزرگ منطقه: نکته مهم دیگری که در سفر اخیر موگرینی به آن اشاره شد، عدم تزاحم اتحادیه اروپا با منافع چین، روسیه و حتی ایالات متحده در منطقه است. موگرینی به صراحت می گوید ما از آن ها (جمهوری های آسیای مرکزی) نمی خواهیم که بین مشارکت با اتحادیه اروپا و دیگران، یکی را انتخاب کنند. ما بر این باوریم که کشورهای منطقه می توانند شرکای خوبی برای ما و دیگر قدرت ها باشند. این گزاره نیز نشان گر انتخاب کاملا محافظه کارانه اتحادیه اروپا برای منطقه است. *پژوهشگر حوزه مطالعات آسیای مرکزی