ایران شرقی 22 خرداد 1396 ساعت 10:05 http://easterniran.com/fa/doc/translate/569/ -------------------------------------------------- روابط منطقه ای آسیای مرکزی عنوان : نظری بر شرایط و جایگاه آسیای مرکزی در سطح بین‌الملل -------------------------------------------------- امروز، آسیای مرکزی متمایز از اواخر دهه 1990 و اوایل دهه 2000، دیگر عرصه رویارویی مستقیم و حاد میان قدرت‌های پیشرو جهان نیست و دلیل آن، تغییر در رویکردهای کشورهای آسیای مرکزی در میان عوامل دیگر می‌باشد. در گذشته، فعالیت‌های بازیگران خارجی ذاتا ارزشمند بود چرا که برای نخبگان منطقه جهت حفظ سیاست‌های خارجی چند برداری و تعادل بین بازیگران بزرگ منطقه، از لحاظ روانی اهمیت داشت. اما امروز عمل‌گرایی و حس مشترک است که به پیشبرد اهداف منطقه‌ای کمک می‌نماید. روسیه و چین که دو پروژه اقتصادی جهانی (اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کمربند اقتصادی راه ابریشم) را در منطقه عرضه نموده‌اند، به طور خودکار تبدیل به شرکای اولویت کشورهای منطقه شده‌اند در حالی که ایالات متحده و اتحادیه اروپا به خاطر نداشتن دستور کار جهانی پروژه‌ای و اقتصادی، به عنوان شرکای سیاست خارجی، کنار رفته‌اند. متن : ایران شرقی/ در حال حاضر، صحبت از آسیای مرکزی در محافل سیاسی و کارشناسی بین المللی به طور قابل ملاحظه ای پایین تر از 10 یا 15 سال پیش است. و دلیل آن، منطق تحولات بین المللی و ظهور منابع دائمی بی ثباتی و تنش در سایر نقاط جهان و به خصوص در خاورمیانه می باشد. توضیح دیگر این است که کشورهای منطقه تا حدودی سیاست های داخلی و خارجی خود را تثبیت کرده اند. در این وضعیت، محققان تنها در صورت وجود بحران های سیاسی یا چالش های جدی برای امنیت منطقه ، مانند بی ثباتی در افغانستان و یا تهدیدهای مربوط به داعش بر روی آسیای مرکزی تمرکز می کنند. این در حالی است که کشورهای منطقه برای تغییر زمینه و قرار گرفتن در مرکز دستور کار منطقه ای، نیاز به گسترش توانایی ها و ظرفیت های خود در صحنه بین المللی و جستجوی موقعیت سیاسی و تکنولوژیکی برای خود دارند. گزینه دیگر، شرکت در مذاکرات بین المللی و طراحی سیاست های خارجی متوازن کننده می باشد. تا بحال، تنها کشور قزاقستان در این زمینه موفقیت هایی کسب نموده است. این کشور توانسته روابط عملی و سازنده با همه بازیگران برجسته بین المللی و منطقه ای برقرار نماید و نقش میانجی را در درگیری های مربوط به (حتی) کشورهای بزرگ داشته و محل مذاکره برای حل مشکلات عمده بین المللی باشد. کشورهای آسیای مرکزی در 25 سال گذشته به عنوان بازیگران خودکفا و مستقل در صحنه بین المللی ظاهر شدند و قدرت های پیشرو جهان از سال 1991 تمایل خود را به این منطقه نشان دادند. این موضوع با عنوان مبارزه برای هارتلند، مرکز جغرافیایی قاره اوراسیا، توسط نظریه پردازان جغرافیای سیاسی آمریکا و بریتانیا، بزرگنمایی شده است. به گفته هالفورد جان مکیندر یکی از این نظریه پردازان، هر کشوری که هارتلند را کنترل کند در نهایت کل منطقه و جهان را کنترل می کند. اما شرایط واقعی نشان داده که وضعیت پیچیده تر از این است. هیچ کدام از بازیگران خارجی نتوانسته است کنترل این منطقه را بدست آورد و حتی با وجود استقرار پایگاه های نظامی آمریکا هیچ تضمینی وجود ندارد که کشورهای منطقه در درازمدت طرفدار غرب باقی بمانند. کشورهای آسیای مرکزی بلافاصله پس از کسب استقلال، از رویکرد فعال بازیگران خارجی استقبال کردند، چراکه این کشورها به شدت نیاز به مشروعیت سیاسی، تماس های سیاسی و اقتصادی گسترده تر بین المللی و سرمایه گذاری های خارجی داشتند. در اوایل دهه 1990، آنها قدم به صحنه بین المللی گذاشتند و سیاست داخلی و خارجی خود را تدوین نمودند. با این حال، این کشورها از بسیاری جهات، به جای ایفای نقش فعال در سطح بین المللی، منفعل بودند. امروز، آسیای مرکزی متمایز از اواخر دهه 1990 و اوایل دهه 2000، دیگر عرصه رویارویی مستقیم و حاد میان قدرت های پیشرو جهان نیست و دلیل آن، تغییر در رویکردهای کشورهای آسیای مرکزی در میان عوامل دیگر می باشد. در گذشته، فعالیت های بازیگران خارجی ذاتا ارزشمند بود چرا که برای نخبگان منطقه جهت حفظ سیاست های خارجی چند برداری و تعادل بین بازیگران بزرگ منطقه، از لحاظ روانی اهمیت داشت. اما امروز عمل گرایی و حس مشترک است که به پیشبرد اهداف منطقه ای کمک می نماید. روسیه و چین که دو پروژه اقتصادی جهانی (اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کمربند اقتصادی راه ابریشم) را در منطقه عرضه نموده اند، به طور خودکار تبدیل به شرکای اولویت کشورهای منطقه شده اند در حالی که ایالات متحده و اتحادیه اروپا به خاطر نداشتن دستور کار جهانی پروژه ای و اقتصادی، به عنوان شرکای سیاست خارجی، کنار رفته اند. یکی دیگر از ویژگی های خاص منطقه آسیای مرکزی این است که این کشورها مدارهای توسعه ای مختلف را دنبال می نمایند و به سختی همگن و متحد شده اند. در این کشورها، طیف گسترده ای از مدل های سیاسی وجود دارد، از تنوع پارلمانی، ریاست جمهوری در قرقیزستان گرفته تا سیستم ریاست جمهوری استبدادی سفت و سخت در ترکمنستان. آنچه این کشورها را متحد می کند، نقش کلیدی شخص رئيس جمهور است. بر این اساس، همه کشورهای آسیای مرکزی بیش از حد وابسته به سران دولت های خود برای حفظ ثبات داخلی هستند. از لحاظ اقتصادی نیز کشورهای آسیای مرکزی مدل ها و اولویت های توسعه ای بلند مدت مختلف را دنبال می کنند. بیست و پنج سال پس از استقلال، تنها چند کشور آسیای مرکزی موفقیت نسبی در ایجاد یک اقتصاد رقابتی، متنوع و باز با سیستم موثر برای محافظت از اموال خصوصی و حقوق سرمایه گذار، کسب نموده اند. گزارشی در این زمینه (نقشه سرمایه گذاری کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی) تهیه شده توسط مرکز کارشناسی توسعه اوراسیا بیانگر همین موضوع است. بر اساس این گزارش، قزاقستان و ازبکستان، دو کشور غنی از منابع طبیعی و دو اقتصاد بزرگ با بازارهای پذیرا و جمعیت های بزرگ، رهبران منطقه ای هستند. اما موفقیت نسبی آن ها فقط تا حدی می تواند با در اختیار داشتن منابع طبیعی توضیح داده شود. رهبران آنها با داشتن اراده سیاسی برای برنامه ریزی، توسعه، تنوع اقتصاد خود و ایجاد فضای مناسب سرمایه گذاری، نقش سرنوشت سازی را ایفا نمودند. قزاقستان، قطعا در این زمینه پیشرو است، این جمهوری دارای پتانسیل قوی اقتصادی، یک بازار بزرگ (17 میلیون نفر جمعیت به علاوه بازارهای کشورهای اتحادیه اقتصادی اوراسیا) قانون سرمایه گذار پسند و برنامه هایی به منظور توسعه یک اقتصاد مبتنی بر غیر منابع طبیعی، می باشد. همچنین این کشور تمایل به ایجاد یک محیط مساعد برای سرمایه گذاران در بخش های اقتصادی دارد و مرکز مهم حمل و نقل اوراسیا برای پروژه های اقتصادی جاده ابریشم چین است. ازبکستان پس از پشت سر گذاشتن انتقال موفق قدرت با دارا بودن یک بازار بزرگ (بیش از 30 میلیون نفر جمعیت)، یک اقتصاد متنوع و منابع طبیعی غنی در رتبه بندی های جهانی صعود داشته است. شوکت میرضایف رئيس جمهور جدید ازبکستان، برای اصلاح اقتصاد و ایجاد محیط مساعد برای سرمایه گذاران، که جذابیت سرمایه گذاری در این کشور را افزایش می دهد، برنامه هایی در مقیاس بزرگ طرح ریزی نموده است. در این گزارش دیگر کشورهای آسیای مرکزی مانند قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این کشورها با وجود در اختیار داشتن مزیت های بالقوه و رقابتی، در ایجاد مدل های اقتصادی با ثبات موفق نبوده و جایگاه خود را در بازارهای بین المللی پیدا نکرده اند. رژیم سیاسی سرسخت ترکمنستان و کنترل کامل دولت بر اقتصاد، این کشور را با وجود منابع عظیم گاز طبیعی از تبدیل شدن به مدل پادشاهی های مرفه خزر باز داشته است. قرقیزستان به دلیل بی ثباتی سیاسی و مشکلات حمایت از مالکیت خصوصی، هنوز قادر به اجرای پتانسیل های سرمایه گذاری خود نشده است. با این وجود، صنعت گردشگری، صنعت نور و بخش آموزش عملکرد خوبی در این کشور داشته اند. تاجیکستان، توانسته است با همکاری چین و ایران، شرکای اصلی خود، تعدادی پروژه های زیربنایی را اجرا نماید. اما موضع انعطاف ناپذیر آن در مورد ایستگاه برق آبی روگان سرمایه گذاران خارجی را از این کشور دور کرده و روابط این کشور را با ازبکستان، همسایه و شریک بزرگ اقتصادی خود، خراب کرده است. همانطور که از گزارش های منابع بین المللی و مطالعات انجام شده توسط مراکز پیشرو تحلیلی مشخص است، قزاقستان با توجه به معیار فعالیت ها و ظرفیت های بین المللی، فراتر از دستور کار منطقه، در میان پنج کشور آسیای مرکزی پیشرو است. این جمهوری با توجه به سیاست خارجی متعادل خود به عنوان یک کشوربی طرف، اعتماد بالایی را در سطح جهان به خود جلب کرده است. قزاقستان، میزبان چهار دور مذاکرات صلح سوریه بوده و اقتدار شخصی و میانجیگری رئيس جمهور نورسلطان نظربایف در عادی سازی روابط روسیه و ترکیه بوده موثر بوده است. همچنین، قزاقستان یکی از بنیانگذاران اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بزرگترین پروژه یکپارچه سازی پس از فروپاشی شوروی می باشد. علاوه بر این، آستانه روابط عملی و سازنده با همه کشورهای همسایه آسیای مرکزی دارد، عاملی که به وزن سیاسی بین المللی آن می افزاید. بعلاوه، همکاری بین قزاقستان و ازبکستان که پس از روی کار آمدن شوکت میرضایف در ماه دسامبر 2016 افزایش یافته است نشان از تلاش های سیستماتیک برای استقلال بیشتر منطقه از بازیگران خارجی دارد و کلید این استقلال، همکاری های منطقه ای است. انتهای مطلب/.